سیره اقتصادی پیامبر اکرم (ص)

ولادت پیامبر اکرم (ص) و سیره اقتصادی ایشان؛ الگویی برای مردمی‌سازی و دانش‌بنیان شدن

مقدمه

ولادت حضرت محمد مصطفی (ص) نقطه عطفی در تاریخ بشریت است؛ روزی که آسمان و زمین به برکت آمدن آخرین پیامبر الهی نورانی شد. پیامبر اسلام (ص) تنها پیام‌آور معنویت نبود، بلکه با مدیریت الهی خود توانست جامعه‌ای را از دل جهل، فقر و تبعیض به سوی تمدنی سرشار از علم، اقتصاد، عدالت و برادری رهنمون سازد. امروز که جهان اسلام بار دیگر نیازمند بازخوانی سیره نبوی است، بررسی نگاه اقتصادی پیامبر اکرم (ص) اهمیت مضاعفی پیدا می‌کند.

بعثت پیامبر اسلام (ص)؛ نقطه آغاز تمدن اقتصادی

در آن زمان، مکه شهری با مردمی ضعیف از لحاظ فرهنگی و علمی بود. کار صنعتی در فرهنگ جاهلی ننگ محسوب می‌شد، همان‌طور که برخی ثروتمندان امروز کارکردن را عار می‌دانند. اعراب جاهلی عمدتاً زمین‌دار بودند و با کمک بردگان امرار معاش می‌کردند. صنعت در اختیار یهودیان قرار داشت و سطح سواد به حدی پایین بود که تنها ۹ نفر از مشرکان مکه توان خواندن و نوشتن داشتند.

پیامبر اسلام (ص) در چنین فضایی مأمور ساختن جامعه‌ای جدید شدند؛ جامعه‌ای متشکل از افراد فقیر، بی‌سواد و فاقد صنعت، در حالی‌که جبهه مقابل ایشان ثروتمندان مکه و یهودیانی بودند که اقتصاد و صنعت منطقه را در قبضه خود داشتند.

نهضت علمی و آموزش صنعت

پاسخ پیامبر اسلام (ص) به این وضعیت، ایجاد نهضت علمی و تلاش برای دانش‌بنیان شدن بود. ایشان یادگیری علم را بر هر مسلمان واجب دانستند و برای دستیابی به فناوری، برنامه‌ای دقیق طراحی کردند. بازار اصلی مکه در محله‌های یهودی بود و صنعت در دست آنان قرار داشت. پیامبر (ص) مقرر فرمودند که اگر یهودی‌ای به اسارت مسلمانان درآید، کشته نشود؛ چرا که آنان زرگر، آهنگر، نجار و صنعت‌گر بودند. شرط آزادی اسیر یهودی، آموزش صنعت به مسلمانان قرار گرفت. به این ترتیب مسلمانان به تدریج حرفه‌های گوناگون را آموختند و صنعت را در اختیار گرفتند. این حرکت نشان می‌دهد که نگاه اقتصادی پیامبر اسلام (ص) یک نظریه انتزاعی نبود، بلکه با پشتوانه علمی و عملی، حتی در شرایطی که سواد و صنعت در پایین‌ترین سطح قرار داشت، به تحقق پیوست.

هجرت به مدینه و همبستگی اقتصادی

پس از هجرت به مدینه، پیامبر اکرم (ص) برای تقویت اقتصاد جامعه اسلامی راهکارهای اجتماعی-اقتصادی جدیدی به‌کار بستند:

• هر خانواده انصار، خانواده‌ای از مهاجران را در خانه خود جای داد و اموال خود را با آنان تقسیم کرد.
• پیمان برادری میان مهاجر و انصار برقرار شد تا پیوندی فراتر از روابط خانوادگی شکل گیرد.
• حتی در مقاطعی برخی مهاجران از انصار ارث می‌بردند؛ اقدامی که نشان‌دهنده احساس تکلیف و تعهد نسبت به جامعه اسلامی بود.

این تدابیر پیامبر (ص) علاوه بر تأمین معیشت مسلمانان، بنیان‌های همبستگی اجتماعی و اقتصادی را در جامعه نوپای اسلامی استحکام بخشید.

جالب است که ماجرای مردمی‌سازی اقتصاد در تاریخ معاصر و با رهبری امام خمینی (ره) نیز رخ داد؛ زمانی که پس از پیروزی انقلاب اسلامی، جنگ تحمیلی هشت ساله آغاز شد. ایران در آن دوران از همه جهات در تحریم قرار داشت: نظامی، اقتصادی، دریایی و هوایی.

در چنین شرایطی نه ابزار جنگ در اختیار بود و نه دانش ساخت آن. اما جوانان مؤمن و خلاق با دست‌های خالی وارد میدان شدند. آنان با تکیه بر ایمان به خداوند و تلاش علمی توانستند مسیر ساخت تجهیزات دفاعی را بیاموزند. نتیجه این مجاهدت، پیشرفت‌های خیره‌کننده‌ای بود که امروز صنایع موشکی ایران زبانزد جهان است.

جمع‌بندی

مروری بر سیره مدیریت رسول مکرم اسلام و ایام دفاع مقدس نشان می دهد که ورود مردم به بدنه اقتصاد نه‌تنها ممکن، بلکه راهبردی مهم و راهگشا برای پیشرفت است. رهبر معظم انقلاب اسلامی در مورد این حقیقت می‌فرمایند:

«کار اقتصاد یک کار مردمی ‌است؛ اگر در زمینه‌‌ی مسائل اقتصادی مردم را در میدان وارد بکنیم و مردم نقش‌آفرین بشوند در میدان اقتصاد و میدان تولید، یقیناً پیش خواهد ‌رفت‌.» (۱۳۹۶/۰۱/۰۱)

مقاله مرتبط : یادداشت حجت الاسلام و المسلمین شریفی به مناسبت روز جهانی مسجد